Netbeheerders leggen basis voor eerlijker en slimmer netgebruik

Sinds vrijdag 1 mei krijgen energieleveranciers verbruik en kosten toegewezen op basis van het daadwerkelijk verbruik van hun klanten, in plaats van op basis van profielen. Correcties achteraf zijn vrijwel niet meer nodig en de definitieve verrekening van energie kan veel sneller plaatsvinden. Hierdoor lopen energieleveranciers minder risico’s, hoeven zij dit niet in hun prijzen te verrekenen en krijgen klanten een eerlijkere energieprijs. Om dit voor elkaar te krijgen, hebben energieleveranciers en netbeheerders intensief samengewerkt in het meerjarig sectorprogramma Allocatie 2.0.

De meeste mensen zullen de term Allocatie 2.0 niet kennen. Toch raakt het programma aan iets heel concreets: een energiemarkt waarin verbruik en teruglevering eerlijker, sneller en nauwkeuriger worden verwerkt. Waar vroeger voor veel klanten werd gewerkt met gemiddelde profielen, wordt nu gekeken naar wat er daadwerkelijk per kwartier gebeurt op de aansluiting. Dat betekent dat de verrekening beter aansluit bij het echte gedrag van huishoudens en ondernemers.

“Wij wilden op basis van die slimme meterdata die kwartierwaarden met elkaar gaan verrekenen, zodat ook echt iedere klant de juiste factuur krijgt naar gelang het verbruik of de invoeding. Uiteindelijk wil je zorgen dat iedereen betaalt voor wat hij daadwerkelijk afneemt. Dan is het ook gewoon een eerlijker systeem”, aldus Sabine Dujardin Papo, directeur Markt bij Stedin en eindverantwoordelijk voor Allocatie 2.0.

Basis voor efficiënter netgebruik

Het oude systeem was ingericht op een tijd waarin verbruikspatronen voorspelbaarder waren. Door de groei van het aantal zonnepanelen, elektrische auto’s en warmtepompen worden verbruikspatronen steeds moeilijker voorspelbaar en bestaat iets als gemiddeld gebruik steeds minder. Daardoor ontstonden grotere afwijkingen tussen verwacht en werkelijk verbruik, met financiële correcties en risico’s tot gevolg.

“Dat systeem uit 2004 hield alleen rekening met afname van klanten en niet met invoeding. Door duurzame opwek en veranderende verbruikspatronen werd die toewijzing steeds onnauwkeuriger. Wat we zagen, is dat we significant meer volume achteraf moesten verrekenen. In 2021 was dat al opgelopen tot ongeveer 1,5 miljard euro. Dat leidde tot marktverstorende effecten”, zegt Thijs Nijland, Business Consultant Financiële- en Energiebalans bij Alliander, die vanaf het eerste uur betrokken is bij Allocatie 2.0.

Nauwkeurigere meetdata is ook van groot belang voor het energiesysteem, stelt Joachim Netten, Business Unit Manager bij Alliander. “Door het programma kunnen we nu daadwerkelijk de waarden gebruiken die uit de meter komen. Als je dichter bij de werkelijkheid van dat moment zit, kun je ook veel gerichter sturen waar dat nodig is. Een minuut kan cruciaal zijn voor ons net.”

Uitgaan van de werkelijke meetdata van slimme meters, in plaats van voorspelde gemiddelden, levert Nederland meer op dan een nauwkeuriger verrekenproces. Er ontstaat een eerlijker beeld van wie wanneer energie gebruikt of teruglevert, marktpartijen kunnen gerichter energie inkopen en samen kunnen zij slimmer reageren op drukke piekmomenten op het net. Daarmee draagt Allocatie 2.0 bij aan het efficiënter gebruiken van de netcapaciteit.

Een gedeeld probleem

Allocatie 2.0 laat zien waarom marktfacilitering onmisbaar is in een energiesysteem dat steeds complexer wordt. Netbeheerders, leveranciers, programmaverantwoordelijken en andere marktpartijen zijn allemaal afhankelijk van dezelfde betrouwbare gegevens en afspraken.

“Het probleem van die verbruiksprofielen was zo groot dat die samenwerking eigenlijk heel natuurlijk tot stand kwam om ervoor te zorgen dat dat maatschappelijke probleem werd opgelost”, stelt Nijland. Als iedere partij daarvoor eigen oplossingen zou ontwikkelen, ontstaan verschillen, vertragingen en extra kosten.

Die gezamenlijke basis is onder meer zichtbaar in het IT-landschap dat de verwerking van slimme meterdata ondersteunt. Daardoor kunnen grote hoeveelheden meetgegevens op een uniforme manier worden verwerkt en beschikbaar komen voor de partijen die ze nodig hebben.

“Wij maken het mogelijk dat de vrije energiemarkt functioneert en hebben met marktpartijen nieuwe marktafspraken gemaakt om vraag en duurzaam aanbod dichter bij elkaar te brengen”, aldus Nijland. Dat maakt verrekening nauwkeuriger, vermindert correcties achteraf en geeft marktpartijen beter inzicht in verbruik en teruglevering.

Gefaseerde invoering

De invoering van Allocatie 2.0 was geen overstap die in één keer kon worden gemaakt. De laatste stap, Tranche 4, ging op 1 mei 2026 live.

Het programma werd bewust opgedeeld in verschillende tranches, zodat de sector stap voor stap kon werken aan nieuwe afspraken, systemen en processen. Die gefaseerde aanpak voorkwam een grote sprong ineens en gaf alle betrokken partijen de ruimte om per tranche te leren, bij te sturen en nieuwe functionaliteiten zorgvuldig in te voeren. “Probeer niet aan de voorkant alle details helemaal dicht te timmeren. Zet duidelijk neer wat je wilt bereiken en werk daar in tussenstappen naartoe”, zo vat Netten samen.

Het programma is gedurende zeven jaar gerealiseerd door een intensieve samenwerking tussen netbeheerders, marktpartijen, toezichthouders en de overheid. De nauwkeurigere data vormt een belangrijke basis voor een energiesysteem waarin flexibel energiegebruik en het beter benutten van de beschikbare capaciteit de norm is.

“Dit programma bestond uit verschillende onderdelen om verbeteringen in de marktafspraken door de voeren. De invoering van de wijzigingen op 1 mei is het laatste onderdeel van het programma Allocatie 2.0. We hebben hiermee aangetoond dat we als sector stapsgewijs de noodzakelijke wijzigingen kunnen doorvoeren om de energietransitie mogelijk te maken”, zegt Netten.

Samenwerking in de sector

Een belangrijke succesfactor was de samenwerking tussen netbeheerders en marktpartijen. Natuurlijk waren er discussies, bijvoorbeeld over kosten, planning en de praktische impact van nieuwe processen. Maar de richting stond niet ter discussie: iedereen zag dat de oude werkwijze niet langer voldeed en dat een nauwkeuriger systeem nodig was om de energiemarkt toekomstbestendig te maken.

Juist doordat de sector gezamenlijk optrok, konden ingewikkelde keuzes werkbaar worden gemaakt. De betrokken partijen bouwden niet alleen aan techniek, maar ook aan vertrouwen, gezamenlijke afspraken en een gedeeld begrip van wat nodig was. Die ervaring is waardevol voor andere grote opgaven in de energietransitie, zoals congestiemanagement en nieuwe vormen van flexibiliteit. Ook daar geldt dat geen enkele partij het alleen kan oplossen.

Vroege samenwerking als belangrijkste les

Met de afronding van Allocatie 2.0 ligt er een belangrijke basis voor de volgende fase van de energietransitie. Kwartierdata maakt het mogelijk om beter te begrijpen wanneer energie wordt gebruikt en teruggeleverd. Hiermee kunnen klanten en marktpartijen gerichter hun energiegebruik te verschuiven naar momenten waarop er veel duurzame energie beschikbaar is of het net minder zwaar wordt belast.

De komende jaren wordt die ontwikkeling steeds belangrijker. Denk aan nieuwe diensten waarbij klanten flexibiliteit leveren door bijvoorbeeld laden, opslaan of verbruik tijdelijk aan te passen. Zulke oplossingen vragen om een nauwkeurige en betrouwbare basis. Allocatie 2.0 maakt die basis mogelijk. “Als netbeheerders hebben we hier echt onze faciliterende rol gepakt. We moeten aan de veranderende behoeften van marktpartijen blijven voldoen. Het eindigt dan ook zeker niet bij Allocatie 2.0”, voorziet Dujardin Papo.

Daarmee is het programma meer dan een verbetering van een verrekenproces. Het is een bouwsteen voor een energiesysteem waarin kosten eerlijker worden verdeeld, duurzame opwek beter wordt benut en schaarse netcapaciteit slimmer kan worden ingezet. De belangrijkste les is dat grote sectorveranderingen alleen slagen als partijen vroegtijdig samen optrekken. Een gedeeld doel, een gefaseerde aanpak en gezamenlijke voorzieningen maken het mogelijk om complexe veranderingen beheersbaar te houden. Allocatie 2.0 laat zien dat dit kan.

“Klanten hebben er niets van gemerkt, terwijl dit de grootste verandering in onze verrekenprocessen ooit is geweest. Dit programma is gewoon heel goed gegaan. Mijn advies voor dit soort grote trajecten is daarom: ga met elkaar in goede dialoog, maak daar afspraken over en bedenk samen een oplossing. Daar liggen volgens mij oplossingen voor veel dilemma’s in de energietransitie”, concludeert Dujardin Papo.