We moeten samen scherpe keuzes maken om vooruit te komen

"Het ontwerpen, bouwen, benutten en beheren van het energiesysteem is geen doel op zich; we willen met elkaar komen tot een integraal energiesysteem dat werkt voor iedereen. Het energiesysteem bouwen we voor onze klanten. Voor onze familie, onze vrienden en onze buren", stelde Maarten Otto, voorzitter van Netbeheer Nederland. 

"Netbeheerders bouwen zodat we in Nederland kunnen wonen, kunnen werken en ruimte creëren voor economische groei. Hoe zorgen we ervoor dat we de bouw van onze energie-infrastructuur versnellen en slimmer maken? En hoe zorgen we ervoor dat we de infrastructuur die er staat, beter gaan benutten? We blijven ons keihard inspannen om de wachtlijst drastisch in te korten." 

Dat betekent ook dat we een ander gesprek moeten voeren met elkaar. "Het gaat niet alleen over netcapaciteit, maar óók over hoe netcapaciteit wordt gebruikt. En wanneer. Als een klant wil groeien, moet hij misschien nog een tijd wachten tot wij de netcapaciteit hebben uitgebreid. Maar als we samen een alternatief kunnen organiseren door het elektriciteitsnet slimmer te gebruiken, kan een klant misschien al veel eerder capaciteit krijgen." 

Tijdige toegang tot energie 
Vier uitdagingen stonden centraal op het podium. De eerste is het realiseren van tijdige toegang tot energie. Wij kunnen niet zo snel bijbouwen als de vraag groeit", vertelt Hans-Peter Oskam, algemeen directeur van Netbeheer Nederland. 

De sleutel om toch de toegang tot energie te vergroten ligt in flexibel energiegebruik om zo het elektriciteitsnet beter te benutten. "We krijgen de gemiddelde benutting van het net nog nauwelijks omhoog. Daar hebben we onze klanten keihard voor nodig." 

Volgens Femke Brenninkmeijer, voorzitter van Energie Nederland, is het goed om voor meer flexibiliteit te kiezen. "Elk bedrijf wil, maar er is ruimte nodig voor een gesprek over wat bedrijven nodig hebben en hoe een oplossingen kunnen worden gecreëerd." Kees Vendrik, voorzitter van het Nationaal Klimaat Platform, pleit daarbij voor het ontwikkelen van een gezamenlijke logica. "Dan wordt het vanzelfsprekend om energie flexibel te gebruiken." 

Maar moet flexibel energiegebruik dan ook verplicht worden gesteld? "Waar het kan is het een optie, maar het meest effectieve is dat mensen uit zichzelf daarvoor gaan kiezen", stelt Michel Heijdra, directeur-generaal Klimaat en Energie op het ministerie van Klimaat en Groene Groei. 

Bouwbedrijf Van der Hulst heeft die keuze al gemaakt. Directeur Yvonne van der Hulst vertelt dat zij al sinds 2015 energieneutrale woningen bouwen en dat hun balanswijken een deel van de oplossing kunnen zijn. "Het grote probleem van netcongestie is de onvoorspelbaarheid. Hoeveel vermogen is er wanneer beschikbaar? Slimme oplossingen dienen ook een publiek belang, want wij bouwen huizen en scholen. Toch liggen de risico's en de extra kosten bij ons. Laten we de maatschappelijke waarde leidend maken." 

Maaike Zwart, wethouder Duurzaamheid, Werk & inkomen en Economie van de Gemeente Delft, roept bestuurders op om lef te tonen vanwege het belang van de tijdige toegang tot energie. "We moeten ook meer risicovol durven te investeren en de risico's gezamenlijk dragen." 

Schone en concurrerende industrie 
Schone en concurrerende industrie is de tweede centrale uitdaging voor netbeheerders. "Dat is niet een vraagstuk over een aantal fabrieken", aldus Oskam. "Dit gaat over ketens." Vendrik beaamt deze ketengedachte. "We moeten bepalen wat onze strategische ketens zijn voordat we moeten kiezen in schaarste omdat we te lang hebben gewacht." 

Strategisch kiezen is een moeilijke opgave, stelt Heijdra. Sommige bedrijven wil iedereen wel houden, maar over andere bedrijven is meer discussie. "We zijn bijvoorbeeld niet de grootste staalproducent van de wereld, maar we zien staal wel als een strategisch product. Daarin een afweging maken is een politieke keuze." 

De vraag is volgens Brenninkmeijer wat voor land we willen zijn. "Industrie is een heel breed begrip. We moeten kijken in welke sectoren Nederland een sterke positie heeft in Europa en in de wereld. Dat zullen we snel moeten doen, want zoveel tijd hebben we niet. Als we niet snel kiezen, kunnen we zomaar onze kroonjuwelen verliezen." 

Betaalbare warmte voor huishoudens 
Een derde uitdaging van de energiesector is huishoudens voorzien van betaalbare warmte. "Hoe brengen we warmtenetten op een betaalbare manier naar huishoudens? Hoe krijgen we voldoende betaalbaar groen gas naar de historische binnensteden? Hoe krijgen we voldoende slimme warmtepompen in de wijk die samen kunnen werken zodat we het net beter kunnen benutten", zo legt Oskam voor. 

"We hebben betaalbare warmte heel hard nodig. Hiervoor zijn de cruciale wetten de afgelopen jaren voor aangenomen. Maar nu moeten we gaan bouwen. Betaalbaarheid is dé bottleneck en zolang dat niet is opgelost, blijven we heel veel weerstand tegenkomen", denkt Zwart. 

Hiervoor zijn enerzijds "gebiedsgerichte keuzes nodig waar opwek, gebruik en flexibiliteit samen in worden meegenomen", stelt Van der Hulst. En anderzijds volgens Vendrik "meer klimaatrechtvaardigheid". "Er is in de jaren '60 en '70 energetisch dramatisch slecht gebouwd, met die erfenis zitten we en daar moeten we nog jaren in blijven investeren." 

Heijdra roept gemeenten daarom op om zo snel mogelijk duidelijkheid te geven waar warmtenetten komen. "De warmtetransitie wordt steeds betaalbaarder naarmate we meer gaan isoleren met het Nationaal Isolatieprogramma. Daar moeten we ook op blijven inzetten. En duidelijkheid geven over waar warmtenetten komen is cruciaal. Anders gaan ze er niet komen." 

Energiezekerheid 
"Onze leveringszekerheid is voor een heel groot deel op moleculen gebaseerd. We kunnen er niet vanuit gaan dat dit in de toekomst ook zo is. We moeten kijken hoe we voldoende ruimte op de netten houden voor reservecapaciteit. Hier hebben we samen duidelijke keuzes op te maken", zegt Oskam. 

Generaal Lenny Hazelbag, directeur Strategie & Kennis op het ministerie van Defensie, stelt dat we hier te maken hebben met een zogenoemd wicked problem. " Er zijn geen standaarden. Er zijn geen bekende oplossingen. Bij defensie gaan we dan in scenario's denken. Wat als het ondenkbare toch gebeurt? Wij hebben dit jaren geleden gedaan en zien nu dat een groot aantal van deze toen ondenkbare strategische schokken toch zijn gebeurd." 

Otto: "Als we niet kiezen, bouwen we een energiesysteem dat kwetsbaarder, duurder en langzamer is. Dat is niet wat de buitenwereld van ons vraagt. Wat onze klanten van ons vragen. We moeten daarom met z'n allen duidelijke keuzes maken om samen te versnellen."